Архітэктура сінагог у гістарычнай рэтраспекцыі

Тамара Матыль, архітэктар

Сінагога як новы тып культавага будынка павінна была дазволіць ўдзел усіх членаў абшчыны (кангрэгацыі) ў калектыўнай літургіі, якая праводзіцца ўнутры будынка. Такім чынам, будынак павінны быў адпавядаць колькасці кангрэгацыі; памяшканне павінна было быць добра асветлена для чытання Торы, а хто чытае яе - быў добра бачны; нарэшце, у сінагозе павінны былі быць прадугледжаны месцы для адпачынку людзей, якія маліліся падчас працяглай літургіі.

Раннія сінагогі ў Галілеі (3-4 стст.) былі прастакутнымі ў плане, іх плошча вагалася ў межах ад 100 кв. м да 400 кв. м. Звычайнае суадносіны даўжыні і шырыні - 11:10. Будынкі былі пабудаваны з чэсанага каменю; мелася галерэя, каб бараніцца, два рады калон ўздоўж бакавых сцен і адзін шэраг уздоўж папярочнай сцяны, процілеглай фасаднай; лесвіца на галерэю была з вонкавага боку будынка.


     У некаторых сінагогах існавала
 
 
 
Храм Саламона або першы Ерусалімскі храм (рэканструкцыя)  
прыбудова, якая служыла, відаць, для захоўвання пераноснага каўчэга. Часам да сінагогі прымыкаў двор, акружаны крытай каланадай і які служыў, верагодна, месцам адпачынку для людзей, якія маліліся. Гэтыя сінагогі адметныя унікальнай рысай: іх фасады з уваходнымі дзвярыма (звычайна трыма) звернутыя да Ерусаліма. Пры раскопках гэтых сінагог не было выяўлена фіксаванага месцы для каўчэга, што прымушае заключыць, што каўчэг быў пераносным і ўносіўся ў залу падчас літургіі. Знешні фасад быў багата дэкараваны, у той час як інтэр'ер быў сьціплым, відаць, каб не адцягваць увагу прысутных ад малітвы.У другой палове 3 ст. выяўляецца імкненне архітэктараў мадыфікаваць традыцыйны тып сінагогі, і да 5 ст. фармуецца новы тып сінагагальнага будынка, які дамінаваў аж да 8 ст. (Пераходны тып прадстаўлены сінагогай ў Хаммат-Гадэр, у Ісфіі на гары Кармэль і ў іншых месцах). У аснове новага тыпу сінагогі ляжыць базіліка, такая ж, як і ў цэрквах гэтага перыяду. Будынак быў прадаўгаватым, з апсідай, звернутай у бок Ерусаліма. Часам гэтыя сінагогі мелі ўнутраны двор (атрыум) і пярэдні двор. У сцяне, якая глядзіць у кірунку, процілеглым Ерусаліму, былі тры ўваходныя дзверы. Унутры будынак было падзелены дзьвума радамі калон на цэнтральны неф  і два бакавых; у канцы залі, якая сканчваецца апсідай, частка прасторы была аддзеленая алтарнай перагародкай з калонамі і алтарны стойкамі. У апсідзе, дзе знаходзіўся каўчэг, было паўскляпенне, якое, відаць, служыла  генізай або выкарыстоўвалася для захоўвання супольнай казны. Унікальнай архітэктурнай з'явай былі польскія драўляныя сінагогі, якія атрымалі адмысловае распаўсюджванне з сярэдзіны 17 ст.

У дойлідстве драўляных сінагог выявіліся фальклорныя матывы і творчая фантазія будаўнікоў. Плошча малітоўнага памяшкання звычайна складала 15 кв. м, жаночае аддзяленне ўтварала прыбудову або змяшчалася на ўнутранай галерэі. Характэрным для гэтых сінагог было даданне «зімовага пакоя», які быў атынкаваны, каб захоўвалася цяпло. Найбольш старая з вядомых драўляных сінагог - у Ходорове блізу Львова (1651). Сцены былі распісаны знутры Ісраэлем бен Мардэхаем і Іцхакам бен Иехудой Лейбам; яны распісалі і сінагогу ў мястэчку Гвозьдзец, якая мела васьмікутны драўляны купал па цэнтры будынка. Знакамітыя драўляныя сінагогі - у Ябланавага, Лютомірску, Заблудуве, Вольне і іншых гарадах і мястэчках - у сваёй большасці былі пабудаваныя ў канцы 17 ст. – пач. 18 ст. Драўлянае дойлідства сінагог хутка распаўсюджвалася на Захад, у 1676 драўляная сінагога была пабудавана ў Курніке блізу Познані. Гэтая сінагога мела складаную купальную структуру, упрыгожаную разьбой і размалёўкай; ўнутры - драўляныя калоны тасканскага ордэра, характэрныя для шляхецкіх маёнткаў у гэтым рэгіёне. Драўляныя сінагогі будаваліся і ў Германіі, дзе найбольш вядомыя сінагогі ў Бекхофене, у Хорб (макет экспануецца ў Ізраільскім музеі ў Ерусаліме) і ў Кірххайме.

Нароўні з еўрапейскім архітэктурнымі ўплывам ў сінагагальным будаўніцтве Польшчы ў 16-17 стст. выпрацоўваецца адмысловы стыль інтэр'еру - чатырохкалонная зала, якая ўяўляе сабой канцэнтрычную структуру з бімай ў цэнтры. Такая планіроўка падкрэслівае цэнтральнае значэнне бімы, якая цалкам інтэграваная ў структурную сістэму калон і валют, утвараючы выразнавылучаную цэнтральную субпрастору пасярод залы. Прыкладамі такой арганізацыі інтэр'еру былі сінагогі ў Вільні, Наваградку, Луцку і ​​іншых месцах. Аднак восевая структура інтэр'еру Біма - Каўчэг несумненна з'яўляецца данінай іспанскай традыцыі.

     1-Каўчэг запавету - арон кадэш; 2 скруткі Торы; 3 нор тамід - вечнае святло; 4 менора – свяцільня; 5 месца равіна; 6 біма; 7 дзесяць запаведзяў; 8 месцы для прыхажан

 

 

Прага. Інтэр’ер “Іспанскай сінагогі” з воссю Біма-Каўчэг 

 

У 20 ст. большасць новых сінагог сталі ўмяшчаць памяшканне для сінагагальнай школы - талмуд-торы, а нярэдка і залу для ўрачыстых цырымоній, сходаў і банкетаў; часам пры сінагогах дзейнічаюць мікве (бассейны для амавення). Ва ўсходніх краінах сінагогі амаль не зведалі змен. У гэтых сінагогах члены кангрэгацыі сядзяць уздоўж сцен, а біма размешчана ў цэнтры залы.

 

          Сінагога ва Львове

         Сінагога ў Пясках. Мал. Вітольда Карпызы 

Сінагога ў Волпе. Мал. Вітольда Карпызы 

Скляпенні. Сінагога ў Волпе

Сінагога ў Празе. Элементы інтэр’еру

жаночая галерэя; 2 тымпан XVIII ст., дэкараваны раслінным арнаментам; 3 Арон Акодэш – шафа для захавання скруткаў Торы; 4 Біма – месца, адкуль  вядзецца служба 

 

Працяг будзе

Бібліаграфія:

Witold Karpyza: Ziemia Wołkowyska, t.1-3, Lębork, 2005-2009,

А. Локотка: Архитектура европейских синагог, Минск, 2002

 http://callofzion.ru/pages.php?id=435

http://jhistory.nfurman.com/teacher/15_331.htm

http://www.eleven.co.il/categ/1200